จาก ศิลปินเสียงก้าวหน้าในศตวรรษที่ 19 จนถึงศิลปินเสียงเทคโนโลยีในปัจจุบัน

“There is no such thing as silence” คำกล่าวของ John Cage ศิลปินเสียงก้าวหน้าในยุคต้นศตวรรษที่ 19 เป็นสิ่งที่สร้างความกระจ่างและขัดแย้งในตัวเองให้เกิดขึ้นมา เกี่ยวกับเรื่อง Sound ในช่วงของการก้าวสู่ยุคอุตสาหกรรมเทคโนโลยีสมัยใหม่ พร้อมๆกับความขัดแย้งประชดประชันทางปรัชญาและศิลปกรรม การพัฒนานวัตกรรมประดิษฐ์คิดค้นเครื่องมือทางดนตรี รวมไปถึงแนวความคิดริเริ่มสร้างสรรค์สิ่งใหม่ๆ ของศิลปิน ส่งอิทธิพลต่องานประพันธ์ทางด้านเสียง ในแวดวงของ ศิลปะ ภาพยนตร์ในปัจจุบันเป็นอย่างมาก และงานดนตรีสมัยใหม่ ตั้งแต่ ยุคของ John Cage และ Stockhausen สองนัก Avant-Garde Music, สู่มหากาพย์แห่งดนตรี Pink Floyd, Kraftwerk, Ryuichi Sakamoto ศิลปินผู้สร้างเสียงวัฒนธรรมตะวันออก แม้กระทั่ง The Beatles ร่วมกันสร้างสรรค์และวิวัฒนาการมาเรื่อยๆ สร้างอิทธิพลต่อศิลปินปัจจุบันเป็นอย่างมาก เช่น Air, The Chemical Brothers, Radiohead, 1 Giant Leap ผู้หลงใหลเสียงในความต่างของวัฒนธรรมโดยใช้เทคโนโลยีเป็นตัวประสาน และ Cornelius กับการใช้ความเงียบและNoise ในงานดนตรี การจำแนกแนวทางของดนตรีจึงเป็นเรื่องยากที่จะจำกัดความได้ พร้อมๆกับการเกิดใหม่ของเครื่องดนตรีและเทคโนโลยีที่มีประสิทธิภาพสูง จนบ้างครั้งสิ่งที่บุคคลเหล่านี้ได้ให้มาไม่ใช่แค่เพียงแนวทางใหม่ทางความคิดแต่มันมาพร้อมๆกับเทคโนโลยีที่สามารถตอบสนองกับความต้องการของศิลปินได้อย่างรวดเร็ว ทั้งในระบบเศรษฐกิจ และในตัวของศิลปินเอง จนบางครั้งความง่ายทำให้งานประพันธ์เสียงและงานดนตรี ง่ายตาม

หลังจากที่ Luigi Russolo ได้เพียรพยายามสร้างบรรทัดฐานใหม่ สร้างความเข้าใจและขัดใจในการใช้เสียง Noise เพื่อสื่ออารมณ์ตอบสนองต่อสัมผัสของเรา โดยสร้างเสียงที่ซับซ้อนและไม่เข้ากัน ทำให้เกิดความพอใจได้ และเราก็สามารถยินยอมน้อมรับด้วยดีโดยไม่มีใครจะปฏิเสธได้ว่า Noise เป็นเสียงที่สื่ออารมณ์ได้ดี พร้อมกับที่ John Cage ได้พยายามสร้างความเข้าใจในการรับรู้ถึง Silence ให้กระจ่างชัดเจนมากยิ่งขึ้น

ในวงการศิลปะปัจจุบัน ยากที่จะละเลยในเรื่องนี้ ได้หยิบ Noise และ Silence มาใช้ประกอบในงานมากมาย เพราะศิลปินได้เข้าใจว่าแค่เพียงลำพังภาพนั้นบางทีไม่สามารถสื่ออารมณ์ให้กับผู้ชมได้ถึงแก่น เสียงจึงเป็นอีกหนึ่งองค์ประกอบที่ช่วยส่งเสริมให้งานศิลปะบรรลุจุดมุ่งหมายตามจินตนาการที่ศิลปินได้คิดไว้ Noise และ Silence จึงเป็นสิ่งที่ขาดเสียไม่ได้ ในงานด้าน Art Media รวมไปถึงงาน Performance, Sound Art และงานExhibition ต่างๆ อีกทั้งเครื่องมืออุปกรณ์ที่ใช้ไม่จำเป็นต้องมีราคาแพงหรือหายากแต่อย่างใด ในวงการศิลปะถือว่า Noise, Sound และ Silence เป็นการสื่อความหมายและเข้าถึงอารมณ์ได้ดีอีกอย่างหนึ่ง

เมื่อภาพยนตร์เสียงได้ถือเกิดขึ้นเสียงจึงเป็นหนึ่งในองค์ประกอบที่สำคัญ speech, music, and noise (บางทีเรียกว่า sound effect) สามสิ่งนี้ถือว่าเป็นหัวใจสำคัญของการทำภาพยนตร์ เพื่อสื่ออารมณ์สร้างบรรยากาศให้เหมือนจริง และในบางครั้งในการสร้างภาพยนตร์เสียงบางเสียงไม่สามารถที่จะเก็บหรือ recordได้จากสถานที่จริงจึงมีการจำลองสร้างเสียงขึ้นมาแทน โดยอาศัยเทคโนโลยีเข้ามาช่วย แม้กระทั่ง noise ในการสร้างอารมณ์ในแต่ละฉาก งานที่เห็นได้ชัดเจนและได้รับอิทธิพลมาจาก Luigi Russolo และ John Cage ในการใช้ noise และ silence รวมไปถึงการออกแบบเสียงด้วยเครื่องมือที่ทันสมัย คือ ภาพยนตร์เรื่อง Star war การใช้ noise เพื่อสร้างบรรยากาศให้ดูน่ากลัวในเรื่อง The silence of lamp เป็นต้น

ในส่วนของ Film Art บางงานเป็นงานที่อาศัยศักยภาพของ noise, sound และ silence โดยที่ภาพเป็นเพียงองค์ประกอบย่อยเท่านั้น ซึ่งจะไม่ต่างอะไรกับเมื่อต้นศตวรรษที่ 19 ในการนำเสนอ noise ในรูปแบบต่างๆ เพียงแต่ว่าในครั้งนี้ได้นำเสนอไปพร้อมๆกับภาพเคลื่อนไหวเท่านั้นเอง

งานประพันธ์ด้านเสียงในเชิงพาณิชย์ ก็ได้นำเสียงเหล่านี้เข้ามาใช้ เพื่อเสริมสร้างให้องค์กรทางการตลาดแข็งแรงน่าเชื่อถือมากขึ้น ไม่ว่าจะเป็นการทำ spot โฆษณาต่างๆ จะสังเกตเห็นว่าเสียงเหล่านี้มีความจำเป็นในการสร้างภาพในหัวให้กับผู้ฟังพร้อมกับสร้างอารมณ์ให้ผู้ฟังได้รับรู้ถึงพลังอำนาจที่ได้สื่อสารออกไป แม้กระทั่งภาพยนตร์โฆษณาในโทรทัศน์ ก็ได้นำหลักการนี้มาใช้และเสียงก็คือหนึ่งในนั้นที่ขาดเสียมิได้ เพื่อเพิ่มอารมณ์ ความรู้สึกต่างๆ โดยถ่ายทอดผ่านภาพเคลื่อนไหวและเสียง

“หากไม่มีผู้คิดค้นหาเสียงก็ไม่มีเครื่องมือในการผลิตเสียงนั้น กลับกันหากไม่มีเครื่องมือผลิตเสียงนั้น ผู้คิดค้นก็ไม่สามารถหาเสียงนั้นเจอ” ไม่ว่าความคิดของมนุษย์จะไปไกลแค่ไหนสิ่งที่สำคัญที่จะสามารถเติมฝันให้เป็นจริงได้นั้นคือ เทคโนโลยี เช่นเดียวกับการผลิตและออกแบบเสียง การจำลอง การเลียนแบบเสียงต่างๆ เทคโนโลยีสามารถพัฒนาและสร้างเสียงเหล่านั้นให้เหมือนธรรมชาติได้ดีและในขนาดเดียวกันก็เพิ่มความหลากหลายให้กับศิลปิน สิ่งที่มาพร้อมกับแนวคิดเรื่อง noise, sound และ silence คือเทคโนโลยี เครื่องมือที่สามารถจะตอบโจทย์ได้เป็นอย่างดี จากการปฏิวัติอุตสาหกรรมทำให้วิวัฒนาการด้านเครื่องมืออุปกรณ์ในการสร้างเสียงดียิ่งขึ้นและยิ่งพัฒนาความก้าวหน้ายิ่งพาให้เราเพลิดเพลินกับมัน การผลิตที่รวดเร็วความต้องการที่เพิ่มขึ้น ความง่ายจึงเป็นเรื่องไม่ยากสำหรับศิลปินที่อยากจะสร้างสรรค์ผลงานตัวเองผ่านเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ต่างๆ จึงเป็นเรื่องยากที่ศิลปินในปัจจุบันที่เกิดขึ้นมานับไม่ถ้วนจะสามารถตอบสนองและใช้มันอย่างคุ้มค่า ความยากง่ายในการจัดหาจึงไม่ใช่อุปสรรคอีกต่อไป

จากเสียงนาฬิกา สู่ทำนองจังหวะ ในอัลบั้ม Dark Side of The Moon งานโพรเกรสซีฟของ Pink floyd นำแนวคิดการใช้เสียง Effect (Noise) มาใช้ในงานดนตรีรวมทั้งเทคโนโลยีเครื่องมือในการสร้างเสียงที่มีคุณภาพมากขึ้น ซึ่งไม่ต่างอะไรกับ Edgard Varese ที่ได้ผสมผสาน งานดนตรี ให้เข้ากับเสียง noise เพียงแต่ว่าการต่อยอดทางความคิดในแบบสมัยใหม่เป็นไปในแบบที่ถนอมหูของคนฟังมากกว่าสมัยต้นศตวรรษที่ 19 เท่านั้นเอง

เมื่อเครื่องดนตรีสังเคราะห์เพิ่มจำนวนมากขึ้นทำให้การแยกแนวดนตรีเริ่มยากขึ้นเรื่อยๆ บางงานดนตรีฟังดูเหมือนกันแต่หากดูในรายละเอียดจริงๆแล้วต่างกัน อิเล็กทรอนิกส์จึงเป็นชื่อเรียกที่ดูจะกว้างและครอบคลุมมากกว่า ไม่ว่าจะเป็น เอ็กซ์เปอร์ริเมนทัล มิวสิค, อะวองท์ การ์ด, อิเล็กโทรนิค มิวสิค, สเปซ มิวสิค, เทคโน ร๊อค,สเปซ มิวสิค และอีกหลายๆแนวเพลงที่มีอยู่ในปัจจุบัน ซึ่งในเบื้องลึกแล้ว เครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์คือตัวแปรสำคัญในการทำให้งานแนวเพลงต่างๆ มีความแตกต่างกัน ตามลักษณะ เทคนิค เนื้อหา และวิธีการรังสรรค์งานดนตรีเหล่านั้น ซึ่งเป็นเรื่องยากสำหรับการรับฟังของผู้คนในสมัยนั้น จนกระทั่ง Kraftwerk ได้ตอกย้ำและได้พิสูจน์ให้ทุกคนได้เห็นถึงความเป็นอิเล็กทรอนิกส์ได้อย่างชัดเจนมากขึ้น จึงทำให้ผู้คนเริ่มสนใจในการนำเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์มาใช้ในงานดนตรีอย่างมากมายและหลากหลายในปัจจุบัน รวมไปถึง ฝั่งตะวันออก Ryuichi Sakamoto คือผู้บุกเบิกในการใช้เทคโนโลยี เครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ในการสร้างงานดนตรี โดยผ่านทางวัฒนธรรมเสียง เป็นแนวทางให้กับศิลปินสมัยใหม่และได้รวมความต่างของวัฒนธรรมตะวันออกและตะวันตกได้อย่างดีเยี่ยม

“Noise instrument” Russolo ได้พยายามเสนอเสียงรบกวนในชีวิตประจำวันโดยผ่านเทคโนโลยีในสมัยนั้น Avant-Garde จึงเป็นตัวแทนในการสร้างงานดนตรี ที่ใช้ Noise และดนตรีผสมผสานกัน รวมไปถึง R. Murray Schaffer พยายามที่จะสร้างความคุ้นเคยให้กับผู้ฟังโดยผ่านทางการศึกษา Soundscape ให้ผู้คนสมัยนั้นได้เคยชินกับ เสียงรบกวน หรือแม้แต่เสียงธรรมชาติ มองว่ามันไม่ใช่เรื่องแปลกอีกต่อไป หลังจากศตวรรษที่ 19 ใช่ว่า “Noise instrument” จะจางหายไปมันกลับเริ่มสร้างกระแสอย่างเงียบๆ ภายใต้เครื่องมือดนตรีที่พัฒนาขึ้น ผ่านผลงานเพลงต่างๆมาจนถึงปัจจุบัน Blue man Group ศิลปินสามหัวก้าวหน้าที่สามารถสร้างความต่าง ความแปลกประหลาดให้มาอยู่ในรูปแบบที่คนฟังรับได้มากขึ้น โดยผ่านงานที่เรียกว่า Experimental Music ภายใต้รากฐานของศิลปินเหล่านั้น Blue man Group ได้พยายามสร้างความคุ้นเคยให้กับผู้ฟังโดยผ่านพื้นฐานความเป็น Pop Music เพื่อให้ผู้ฟังสามารถเข้าถึงได้ง่ายขึ้นและก็ไม่ใช่เรื่องแปลกอีกต่อไปที่งานของศิลปินเหล่านี้จะแทรกอยู่ในประสาทหูของคนสมัยใหม่ได้อย่างง่ายดาย
1 Giant Leap คือหนึ่งในกลุ่มที่ได้รับอิทธิพลจาก Russolo และ R. Murray Schaffer เพียงแต่ว่า 1 Giant Leap ได้พยายามเสนอในรูปแบบของเสียงวัฒนธรรมต่างๆ โดยอาศัยเทคโนโลยีในปัจจุบันเป็นตัวสนับสนุน กับการเดินทางไปตามที่ต่างๆพร้อมกับเก็บเสียง Soundscape และเสียงเครื่องดนตรีต่างๆ แล้วนำมาผสมผสานกับงานดนตรีและเทคโนโลยีสมัยใหม่ สร้างความกลมกลืนบนความต่างของวัฒนธรรมและงานดนตรีได้เป็นอย่างดี

ความง่ายในปัจจุบันกับเทคโนโลยีการสร้างเสียง ส่งผลต่อศิลปินอย่างมากมายในการนำเทคโนโลยีมาช่วยเติมเต็มและสร้างสรรค์ในงานดนตรีของตัวเอง TomYork แห่ง Radiohead เป็นหนึ่งในนั้นที่อาศัยความง่ายในการพกพาเทคโนโลยีไปตามที่ต่างๆเพื่อหาแรงบัลดาลใจในการทำงานดนตรี และสิ่งที่ได้กลับมาช่างน่าประหลาดเสียจริงๆ งานเพลงของ TomYork กลายเป็นเพลงแห่งอนาคตกลายเป็นงานดนตรีที่ตอบโจทย์ของเหล่าศิลปินยุคบุกเบิกได้อย่างดี กับเสียง Noise และทำนอง จังหวะดนตรี ที่กลมกลืนราวกับว่ามันเป็นสิ่งเดียวกัน ซึ่งเหมือนกับ The Chemical Brothers ที่ยังคงสร้างเทคโนโลยีใหม่ๆในการสร้างเสียง แต่ต่างกันตรงการเลือกใช้เครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ The Chemical Brothers พยายามจะใช้เครื่องมือเทคโนโลยีที่พัฒนามาจากสมัยก่อนจากเครื่องใหญ่และหนักมากมาจนถึงเครื่องที่สามารถยกและวางได้ง่ายตามที่ต่างๆ การสร้างเสียงของ The Chemical Brothers เป็นอีกหนึ่งปฐมแม่บทในงานดนตรี แนว Big Beat และในบางครั้ง The Chemical Brothers ยังคงไม่ละเลยที่จะนำเสียง Noise มาใช้ในงานของตัวเอง
การนำเสียง Noise มาใช้ในงานดนตรีไม่ใช่เรื่องแปลกอีกต่อไป การสร้างพื้นที่ในบทเพลง โดยใช้ความเงียบก็เช่นกัน กลายเป็นว่าการนำเอาสิ่งเหล่านี้มาใช้เพื่อเสริมสร้างบรรยากาศให้กับบทเพลงโดยผ่านเครื่องมืออิเล็กทรอนิกส์ที่แสนจะง่ายดายในปัจจุบัน หนึ่งในผู้ที่ใช้ Noise, Sound แล Silence โดยอ้างอิงแนวคิดจาก ศิลปินต้นศตวรรษที่ 19 เช่น John Cage, Luigi Russolo คือ Cornelius ความแยบยลในการใช้ที่ว่าง และ Noise ในงานเพลงของ Cornelius ถือว่าเป็นช่วงต่อของ John Cage ได้อย่างไม่ต้องสงสัย เพียงแต่ว่า Cornelius ได้รับใช้งานดนตรีผ่านกระแสการฟังของคนหมู่มาก งานที่ออกมาจึงมีความละเมียดละไม ซึ่งต่างจาก John Cage ที่พยายามสื่อสารให้เห็นโดยตรงแต่นั่นเป็นเพียงวิธีที่ John Cage พยายามจะเสนอแนวคิดของตนเองให้ดูแจ่มชัดมากกว่า ในขณะที่เพลง Drop ของ Cornelius ได้ทำให้เสียงหยดน้ำไพเราะ และ Sensuous ทำให้ที่ว่าง Silence มีความหมายและน่าฟังมากขึ้น

ความเปลี่ยนแปลงที่เกิดขึ้น การจับหยิบบางอย่างมาใช้จากอดีตถึงปัจจุบันแสดงให้เห็นว่าโครงสร้างต่างๆ ไม่เคยเปลี่ยนแปลง แต่สิ่งที่ต่างไปคือความก้าวหน้าของเทคโนโลยีสมัยใหม่ต่างหากที่ผันเปลี่ยนให้โครงสร้างมีรายละเอียดที่แตกต่างกันออกไปตามยุคสมัยและความก้าวหน้าของเครื่องมือเครื่องประดิษฐ์เสียงต่างๆ แต่จะมีศิลปินสักกี่คนที่จะนึกถึง Noise, Sound, Silence เข้าใจและนำเอามาใช้ ได้เป็นอย่างดี
หากมองงานดนตรีต้นศตวรรษที่ 19 พร้อมกับ แนวทางศิลปะ และเทคโนโลยี สิ่งที่เรามองเห็นได้ไม่อยากคือการเคลื่อนที่ไปข้างหน้าพร้อมๆ กัน Noise มาจากแนวคิดของ Dada, Surrealism และ Futurism การประชดประชันสังคม งาน Collage ทางเสียงจึงไม่ต่างอะไรกับงานศิลปะในสมัยนั้น การเก็บ Source เสียงและการตัดแปะเสียง เป็นการสร้าง Perception ในเชิงหลอกโดยใช้สองสัญญะของเสียง มารวมกันเพื่อให้ได้สัญญะใหม่ ซึ่งไม่ต่างอะไรกับงานของ John Cage ที่อาศัยหลักการนี้ มาใช้ในการทำ Sample เสียงเพื่อตัดแปะและการเว้นที่ว่างการเล่นกับ Space ที่มองว่าเป็น Oject หนึ่งในงานดนตรี เหมือนกับงานสถาปัตยกรรม ความว่าง ต้องถูกคิดคำนวณอยู่เสมอเพราะถือว่าเป็นส่วนประกอบหนึ่งของงานและดูเหมือนว่ามันเป็นเรื่องสำคัญด้วยซ้ำ รวมไปถึงการพยายามสร้างความหมายให้กับ Silence เพื่อให้เราสามารถสัมผัสได้ทั้งในแง่ของ ก้อนวัตถุขนาดใหญ่ที่เรียงตัวซ้อนทับกัน อยู่ในห้องแสดงงานในรูปแบบเดียวกันเต็มไปหมด และอีกแง่คือ ความแผ่วเบาของผิวอากาศ ความสงบนิ่งในเชิงอารมณ์ นั่นเอง

การตีความและการพยายามสื่อสารแนวคิดปรัชญาทางศิลปกรรมผ่านงานในด้านเสียง โดยใช้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือคอยขับเคลื่อน จะเห็นได้ว่าเทคโนโลยีเป็นส่วนสำคัญในการพัฒนาและส่งอิทธิพลต่อศิลปินในปัจจุบันเป็นอย่างมาก

การคาดการณ์อนาคตแนวโน้มในงานศิลปะด้านเสียง สิ่งที่จะสร้างความต่างให้กับงานดนตรีหรือแม้แต่งานประพันธ์เพลง คือเทคโนโลยีสมัยใหม่ ที่สามารถสร้างเสียงที่มีความกว้างของเสียงมากยิ่งขึ้น และในทางกลับกัน แนวคิดหรือโครงสร้างในตัวของเนื้อหายังคงเหมือนเดิม สิ่งที่ต่างมีเพียงแค่รายละเอียดของงานเท่านั้นซึ่งรายละเอียดไม่ใช่หาได้มาจากไหนถ้าไม่ใช่เครื่องดนตรีที่พัฒนาการไปพร้อมๆกับเครื่องกลและเทคโนโลยี

อย่างไรก็ตาม อารมณ์ ยังคงเป็นสิ่งสำคัญต่อมนุษย์ทุกยุคทุกสมัย ความท้าทายความอยากทดลองในสิ่งใหม่ๆ เกิดขึ้นเสมอบนพื้นฐานของเทคโนโลยี เพื่อตอบสนองต่อความต้องการของคน และไม่ใช่เรื่องแปลกที่เราจะถือว่า ศิลปินเสียงก้าวหน้าในศตวรรษที่ 19 เป็นหนึ่งในขบวนการเปลี่ยนแปลงมุมมองใหม่ๆ ให้กับโลกนี้โดยผ่านเทคโนโลยี จนในบางครั้งมันก็สร้างภาพลวงตาให้ผู้ฟังเข้าใจว่าเป็นงานดนตรี งานประพันธ์ขั้นสูงของยุคนั้น และสิ่งที่ตอบสนองในเรื่องของอารมณ์ความรู้สึกผ่านทาง Noise, Sound และ Silence ด้วยเครื่องมือต่างๆนั่น เรามักจะลืมมันไป เพราะสิ่งเหล่านี้ได้ฝังหัวเราจนกลายเป็น Common Sense ไปโดยผ่านทางรูปแบบของผลงานทางด้านการประพันธ์เสียง ด้านงานดนตรีต่างๆ ของศิลปินเสียงเทคโนโลยีในปัจจุบัน แต่สิ่งที่น่าตื่นเต้น น่าทดลอง ค้นหาต่อไปสำหรับคนในยุคปัจจุบันและในอนาคตคือความก้าวหน้าของเทคโนโลยีกับการสร้างสรรค์ทางเครื่องมือสมัยใหม่ต่างหาก




บทบรรณานุกรม
David Bordwell and Kristin Thompson, Film Art an introduction, Sixth edition, University of Wisconsin, New York 2001.
David Sonnenschein, Sound Design, Michael Wiese Production, Michigan 2001
นรเศรษฐ หมัดคง, ดนตรี คีตา เวหา อิเล็กทรอนิกส์, open book, กรุงเพทฯ 2550